واریس پشت زانو یکی از شایعترین انواع واریس پا است که بهدلیل نارسایی در رگهای پشت زانو ایجاد میشود و معمولاً با برجستگی، احساس سنگینی یا درد در پشت زانو همراه است. این مشکل میتواند از رگهای ظریف عنکبوتی تا واریسهای طنابی پیشرفته متفاوت باشد و عوامل مختلفی مانند ایستادن طولانی، بارداری و اضافهوزن در بروز آن نقش دارند. شناخت علائم، تشخیص دقیق با سونوگرافی داپلر و انتخاب درمان مناسب، از مراقبتهای ساده تا روشهای تخصصی مثل اسکلروتراپی یا لیزر، کلید کنترل مؤثر و پیشگیری از پیشرفت این بیماری است.
علت واریس پشت زانو؛ چرا رگهای این ناحیه خاص برجسته میشوند؟
رگهای پشت زانو وظیفه دارند خون را از ساق به سمت ران و در نهایت به قلب بازگردانند. این رگها دارای دریچههای یکطرفهای هستند که تنها اجازه حرکت خون به سمت بالا را میدهند. وقتی این دریچهها به هر دلیلی دچار ضعف یا نارسایی شوند، بخشی از خون به سمت پایین بازمیگردد و در نتیجه رگها متورم و برجسته میشوند که به آن واریس میگویند.
نکته مهم آن است که واریس پشت زانو از نظر نوع رگ با واریسهای شایعتر مثل قسمت جلویی یا داخلی ساق پا تفاوت دارد. در بیشتر واریسها، مشکل از رگ صافن بزرگ ناشی میشود، اما در پشت زانو، معمولاً نارسایی در دریچه رگ پوپلیته (Popliteal Vein) در محل اتصال رگ صافن کوچک عامل اصلی است.
ضعف در دریچه این رگها در ناحیه پشت زانو باعث افزایش فشار درون رگها میشود. در این حالت خون درون رگها تجمع مییابد که ابتدا ممکن است فقط به شکل احساس سنگینی یا خستگی ظاهر شود، اما به مرور زمان به برجستگی و پیچخوردگی رگها و تشکیل واریس منجر میگردد.
رگ صافن کوچک که مسئول تخلیه خون از پشت ساق است، از میان عضلات ساق پا عبور میکند. این یعنی هر بار که پا خم یا باز میشود، این رگ در معرض فشار قرار میگیرد. اگر این فشارهای عضلانی، مثلاً در ورزشهای سنگین، کارهای ایستاده یا حتی راهرفتنهای طولانی، زیاد تکرار شوند، در درازمدت میتوانند عملکرد طبیعی دریچهها را مختل کنند.
وقتی فرد برای مدت طولانی سرپا میایستد یا زیاد مینشیند، خون در پاها جمع میشود و چون جاذبه زمین بر آن غلبه میکند، بازگشت خون به قلب دشوارتر میشود. این وضعیت باعث میشود دریچههای کوچک داخل رگها که وظیفه دارند جریان خون را یکطرفه نگه دارند، تحت فشار مداوم قرار گیرند.
از طرف دیگر وقتی وزن بدن زیاد میشود، حجم خون در گردش نیز افزایش پیدا میکند و رگهای پا باید خون بیشتری را به سمت قلب برگردانند. در عین حال، چربی و وزن اضافی بهویژه در ناحیهی ران، لگن و ساق باعث میشود فشار فیزیکی بیشتری بر رگهای عمقی و سطحی پا وارد شود. این فشار بالا باعث میشود دریچههای درون رگ که باید مانند درِ یکطرفه عمل کنند، بهتدریج نتوانند بهطور کامل بسته شوند. در نتیجه، خون به جای بالا رفتن، به سمت پایین برمیگردد و در شاخههای سطحی پشت زانو جمع میشود.
در زنان باردار هم علاوه بر فشار افزایش وزن، تغییرات هورمونی باعث افزایش حجم خون و شل شدن دیوارهی وریدها میشود و احتمال نارسایی در پشت زانو را بیشتر میکند.
در افرادی هم که زمینهی ارثی یا ژنتیکیِ ضعف دیوارهی رگ دارند، این فشار مداوم باعث میشود دیوارهها بهتدریج کش بیایند و دریچهها درست بسته نشوند.
علائم واریس پشت زانو: چطور آن را از دردهای معمولی زانو تشخیص دهیم؟
در مراحل اولیه، واریس پشت زانو ممکن است فقط به صورت احساس سنگینی، خستگی یا درد مبهم در پشت ساق یا خود زانو دیده شود، درست شبیه همان دردهایی که بعد از ایستادن یا پیادهروی طولانی به وجود میآیند. اما تفاوت مهم اینجاست که در واریس، این علائم معمولاً در پایان روز شدیدتر میشوند و با بالا گرفتن پا یا استراحت رو به بهبود میروند.
با پیشرفت بیماری، ممکن است برجستگی رگها در پشت زانو یا ساق پشتی دیده شود. این رگها اغلب آبی یا بنفشرنگ هستند و بهصورت نازک و عنکبوتی یا طنابی یا پیچخورده ظاهر میشوند. در برخی بیماران، هنگام ایستادن یا نشستن طولانیمدت، این برجستگی واضحتر و حتی حساس به لمس میشود.
یکی از نشانههای کمتر شناختهشده ولی مهم، احساس گرما، خارش یا سوزش خفیف در ناحیهی پشت زانوست. این حالت بهدلیل التهاب دیوارهی رگها یا تجمع خون در شاخههای سطحی به وجود میآید. در بعضی بیماران، ممکن است تورم خفیف، تغییر رنگ پوست (بهویژه تیرهتر شدن آن) یا حتی گرفتگی عضلانی شبانه هم دیده شود.
برجستگی یا درد پشت زانو همیشه به معنای واریس نیست و گاهی ناشی از بیماریهای دیگری است که ظاهر مشابهی دارند.
وجود کیست یا توده چربی در پشت زانو در نگاه اول شبیه برآمدگی واریسی هستند. برجستگی آن نرم، گرد و در عمق زانو لمس میشود، معمولاً در مرکز پشت زانو قرار دارد و هنگام خمکردن پا ممکن است کمی تغییر اندازه دهد. در حالیکه در واریس پشت زانو، رگها سطحیترند، رنگ آبی یا بنفش دارند و هنگام ایستادن یا گرما واضحتر میشوند
پارگی خفیف تاندون یا عضلات پشت زانو ممکن است باعث ورم و درد در همان ناحیه شود. این درد معمولاً ناگهانی است، بعد از فعالیت یا کشش شدید عضله شروع میشود و با حرکت یا فشار دادن محل درد بدتر میشود. در این حالت، ظاهر پوست طبیعی است و رگی برجسته دیده نمیشود. برخلاف واریس، درد عضلانی با استراحت و یخگذاری سریع بهتر میشود.
گاهی اوقات نیز درد و تورم پشت زانو در اثر وجود لخته خون در رگهای عمقی یا سطحی پا (ترومبوز) ایجاد میشود. در این وضعیت، اگر فرد احساس کند یکباره ساقش ورم کرده یا هنگام راه رفتن درد عمیق و ممتد دارد پا معمولاً یکباره ورم کرده و هنگام راه رفتن درد عمیق و ممتد حس میشود، همچنین پوست ممکن است براق یا قرمز شود. در ترومبوز، تورم و درد ناگهانی و در کل ساق وجود دارد، نه فقط پشت زانو، و رگی پیچخورده دیده نمیشود.
در موارد نادر، ممکن است برجستگی پشت زانو ناشی ازگشادشدن غیرطبیعی رگ اصلی پشت زانو باشد. ظاهر آن میتواند شبیه واریس باشد، اما تفاوت مهمش این است که ضرباندار است، یعنی اگر با دست لمس شود، ممکن است تپش خفیفی احساس شود. چنین برجستگیای معمولاً در یک نقطه مشخص دیده میشود.
در واریس پشت زانو رگها سطحی، طنابی و آبیرنگاند، در اثر ایستادن یا گرما واضحتر میشوند و معمولاً با استراحت کمتر میشوند. در مقابل، مشکلات دیگر مثل کیست، پارگی تاندون یا ایجاد لخته معمولاً عمقیتر، بدون تغییر رنگ پوست و مرتبط با حرکت مفصل یا آسیب عضلانیاند.
اما از آنجایی که شبکه وریدی پشت زانو ساختاری پیچیده و گاه چندشاخه دارد و بدون بررسی تصویری ممکن است تفسیر بالینی اشتباه شود، تشخیص قطعی واریس پشت زانو فقط با سونوگرافی داپلر رنگی ممکن است. این روش غیرتهاجمی به پزشک اجازه میدهد مسیر جریان خون و عملکرد دریچههای وریدی را بررسی کند و مشخص کند که درد یا برجستگی واقعاً ناشی از نارسایی رگ است یا علت دیگری دارد.
انواع واریس پشت زانو
واریس پشت زانو بسته به الگوی درگیری رگها، میتواند در دو شکل اصلی دیده شود. در برخی افراد، رگهای سطحی و نازک بهصورت شبکهای یا عنکبوتی در زیر پوست ظاهر میشوند که معمولاً مشکل زیبایی ایجاد میکنند و درد چندانی ندارند.
اما در گروه دیگر، رگها بهصورت طنابی، برجسته و پیچخورده در میآیند که نشاندهنده نارسایی در رگهای اصلیتر مثل ورید صافن کوچک است. تفاوت در ظاهر فقط جنبهی ظاهری ندارد، نوع و شدت علائم، میزان برگشت خون و حتی روش درمان نیز در این دو نوع متفاوت است.
برای آشنایی دقیق با انواع رگهای واریسی و مشاهده تصاویر مربوط به آنها، به مقاله عکس واریس پا: شناخت انواع رگهای عنکبوتی، شبکهای و واریسی مراجعه کنید.
رگهای عنکبوتی پشت زانو
رگهای شبکهای پشت زانو
رگهای طنابی پشت زانو
رگهای عنکبوتی
رگهای عنکبوتی، رگها بسیار ظریف و نازکاند و معمولاً به رنگ قرمز، صورتی یا بنفش دیده میشوند. علت اصلی آن و نارسایی رگهای بسیار سطحی پوست است که به دلایل مختلف، خاصیت ارتجاعی خود را از دست دادهاند.
شیوع این نوع واریس بسیار بالاست، حدودا بیش از ۴۰ درصد زنان بزرگسال و حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد مردان درجاتی از رگهای عنکبوتی داشته باشند. علائم رگهای عنکبوتی معمولاً خفیفاند. بسیاری از افراد هیچ دردی حس نمیکنند و تنها نگرانیشان ظاهر پوست است. در بعضی افراد، ممکن است در پایان روز یا هنگام گرما، احساس سوزش، گزگز یا خستگی سطحی در همان ناحیه ایجاد شود، اما این نشانهها معمولاً گذرا و محدودند.
از نظر پزشکی، این نوع واریس خطرناک نیست و تهدیدی برای سلامت فرد محسوب نمیشود. حتی اگر درمان نشود، بهندرت به واریسهای بزرگتر تبدیل میشود، ولی ممکن است در طول سالها از نظر ظاهری گستردهتر شود یا در اثر التهاب موضعی، پوست اطرافش کمی تیرهتر گردد.
درمان رگهای عنکبوتی معمولاً ساده و غیرتهاجمی است. متداولترین روش، اسکلروتراپی است، در این روش پزشک با تزریق محلول مخصوص داخل رگ، جریان خون را در آن متوقف میکند تا رگ بهتدریج بسته و جذب بدن شود.
برای رگهای بسیار سطحی و ظریف، لیزر سطحی پوست یا نور پالسی (IPL) نیز مؤثر است. این روش در کلینیک و بدون بیهوشی انجام میشود و معمولاً بدون درد است. برای اطلاعات بیشتر میتوانید درمان واریس پا با لیزر را بخوانید.
واریس رتیکولار (رگهای شبکهای)
رگهای شبکهای یا رتیکولار، رگها با قطر 1 تا 3 میلیمتر به رنگ آبی یا سبز تیره هستند. این رگها بهصورت شبکهای از شاخههای بههمپیوسته در پشت زانو دیده میشوند و گاهی در زیر پوست کمی برآمدگی ظریف دارند اما لمس آنها معمولاً دردناک نیست.
این رگها باعث احساس سنگینی، خستگی، سوزش یا خارش سطحی پشت زانو میشوند که معمولاً در پایان روز یا پس از ایستادن طولانی بیشتر میشود. در بعضی افراد، این رگها صرفاً مشکل ظاهری دارند و هیچ علامتی ایجاد نمیکنند.
در زنان میانسال و افرادی که شغلهای ایستاده دارند، این نوع رگ بسیار شایعتر است. اگرچه رگهای شبکهای از نظر پزشکی خطر خاصی ندارند، اما بیتوجهی به آنها در برخی افراد ممکن است نشانهی آغاز نارساییهای عمیقتر وریدی باشد. بنابراین بهترین کار این است که پس از مشاهدهی این رگها، یکبار به پزشک متخصص واریس مراجعه شود.
در درمان واریس شبکهای، ابتدا با سونوگرافی داپلر رنگی آغاز میشود تا مشخص شود برگشت خون از رگهای عمقی نیست. اگر نارسایی فقط در شاخههای سطحی باشد، بهترین روش اسکلروتراپی است. در این روش، مادهای مخصوص داخل رگ تزریق میشود تا دیوارههای آن به هم بچسبند و جریان خون در آن متوقف شود. رگ بهتدریج توسط بدن جذب میشود و ظاهر پوست صافتر و طبیعیتر میگردد.
واریس طنابی (رگهای برجسته و پیچخورده)
واریس طنابی پیشرفتهترین و شناختهشدهترین نوع واریس در پشت زانو است. در این حالت، رگها بهصورت برجسته، پیچخورده، طنابیشکل و معمولاً آبی یا بنفش تیره زیر پوست دیده میشوند و هنگام ایستادن یا نشستن طولانیمدت، برجستگی آنها واضحتر میشود.
علائم واریس طنابی معمولاً درد، احساس سنگینی، سوزش، خارش یا اسپاسم عضلانی بهویژه در شب است و لمس این رگها گاهی دردناک یا حساس است. گاهی پوست اطراف رگها گرمتر و کمی تیرهتر میشود. این علائم معمولاً استراحت یا بالا نگه داشتن پا کاهش مییابند.
این نوع واریس نشاندهندهی نارسایی واقعی در جریان برگشتی خون است. اگر درمان نشود، ممکن است به مرور باعث التهاب دیوارهی رگ، تورم مزمن پا، تغییر رنگ پوست و در موارد پیشرفتهتر، زخمهای مزمن وریدی شود.
درمان واریس طنابی بسته به شدت برگشت خون و محل دقیق درگیری انتخاب میشود. در گذشته تنها راه درمان، جراحی باز و برداشتن کامل رگ درگیر بود که با بخیه و دوره نقاهت طولانی همراه بود. اما امروزه با پیشرفت روشهای کمتهاجمی، میتوان رگهای معیوب را بدون برش و با حداقل درد و اسکار درمان کرد.
روشهایی مانند لیزر داخلوریدی یا رادیوفرکوئنسی با حرارت کنترلشده دیواره رگ را از داخل میبندند و جریان خون را به مسیرهای سالم هدایت میکنند. در موارد محدودتر یا شاخههای برجسته، از فوم اسکلروتراپی استفاده میشود که با تزریق مادهای مخصوص باعث چسبیدن دیواره رگ و از بین رفتن آن طی چند هفته میگردد.
در روش فلبکتومی نیز رگهای معیوب از طریق برشهای بسیار ریز چند میلیمتری زیر بیحسی موضعی خارج میشوند، جای زخم تقریباً دیده نمیشود و بیمار بلافاصله میتواند راه برود و به فعالیت روزمره برگردد. این درمانها معمولاً سرپایی، ایمن و با بازگشت سریع بیمار به فعالیت روزانه انجام میشوند.
اقدامهای ساده برای کاهش علائم واریس پشت زانو
بالا نگه داشتن پاها: وقتی پاها را بالاتر از سطح قلب قرار میدهید، فشار درون رگهای پشت زانو کاهش مییابد و خون تجمعیافته راحتتر به قلب برمیگردد. این کار بهویژه در پایان روز مفید است. اگر امکانش نیست، میتوانید در حالت نشسته با گذاشتن زیرپایی یا حرکات مچ پا، جریان خون را فعال نگه دارید.
تحرک منظم: حرکت عضلات ساق مانند پمپ عمل میکند و خون را به سمت بالا میراند. ایستادن یا نشستن طولانی این پمپ طبیعی را غیرفعال میکند. اگر کارتان ایستاده است، هر نیمساعت چند قدم راه بروید یا پاشنهها را بالا و پایین کنید تا خون در پاها راکد نماند.
پوشیدن جوراب فشاری: جوراب فشاری با اعمال فشار تدریجی از مچ به سمت ران، به تخلیه خون کمک میکند و از تورم و احساس سنگینی به خصوص در واریس طنابی جلوگیری میکند. اما جوراب معمولی یا سفت نامناسب میتواند نتیجه برعکس بدهد، پس حتماً باید نوع و درجه آن با تجویز پزشک انتخاب شود.
پرهیز از آب داغ: گرما باعث گشاد شدن رگها و تشدید درد و تورم میشود. بهتر است از حمام طولانی با آب داغ، سونا و قرار گرفتن در آفتاب شدید پرهیز کنید. در عوض، شستوشوی پا با آب خنک یا استفاده از کمپرس سرد میتواند احساس راحتی ایجاد کند.
کاهش وزن: وزن بالا فشار زیادی به سیستم وریدی وارد میکند و بازگشت خون را دشوار میسازد. کاهش وزن و انجام ورزشهای سبک مانند پیادهروی یا شنا به تقویت عضلات ساق و بهبود گردش خون کمک میکند. اگر درد اجازه فعالیت های ایستاده را نمیدهد، دوچرخه ثابت گزینهی بهتری است.
استفاده از مرطوب کننده: پوست روی رگهای واریسی نازک و حساس است و ممکن است دچار خارش یا التهاب شود. استفاده از مرطوبکنندههای ملایم باعث حفظ سلامت پوست میشود. در عوض، باید از کرمهای گرمکننده یا ماساژ شدید در این ناحیه خودداری کرد چون فشار اضافی به رگها وارد میکند.
اگر علائم واریس پشت زانو خفیف باشند، معمولاً با مراقبتهای ساده قابلکنترلاند. اما زمانیکه درد، تورم، تیرگی پوست یا برجستگی رگها رو به افزایش باشد، بهتر است ارزیابی دقیقتری انجام شود. در چنین مواردی، معاینه توسط پزشک متخصص عروق میتواند مسیر دقیق برگشت خون و شدت نارسایی را مشخص کند و مانع پیشرفت بیماری شود.
سؤالات متداول
آیا واریس پشت زانو خودبهخود خوب میشود؟
خیر. واریس معمولاً بهدلیل آسیب دائمی دریچههای وریدی ایجاد میشود و بدون درمان از بین نمیرود. با این حال، میتوان با روشهای غیرتهاجمی جلوی پیشرفت آن را گرفت و علائم را کنترل کرد.
آیا استفاده از کرمهای واریس مؤثر است؟
کرمها فقط به کاهش التهاب سطحی و احساس سنگینی کمک میکنند، اما عملکرد دریچههای رگ را ترمیم نمیکنند. اثر آنها بیشتر تسکینی و موقت است تا درمانی.
واریس پشت زانو در مردان هم شایع است؟
بله، هرچند در زنان بیشتر دیده میشود. حدود یکسوم مبتلایان مرد هستند، بهویژه افرادی که کار ایستاده دارند یا اضافهوزن دارند.
آیا پوشیدن کفش پاشنهبلند باعث واریس میشود؟
کفشهای پاشنهبلند عملکرد طبیعی عضلات ساق را مختل میکنند و مانع تخلیه خون از پا میشوند. استفاده مداوم از آنها میتواند احتمال واریس را افزایش دهد.
آیا ماساژ روی واریس مفید است؟
ماساژ ملایم گاهی خستگی را کاهش میدهد، اما در درمان واریس نقشی ندارد. در صورت وجود التهاب یا لخته، ماساژ حتی میتواند خطرناک باشد.
آیا نشستن طولانی پشت میز باعث واریس میشود؟
بله. خم بودن زانو برای مدت طولانی باعث تجمع خون در پا میشود. بهتر است هر نیمساعت چند قدم راه بروید یا حرکات کششی ساده انجام دهید.
آیا دارویی برای درمان قطعی واریس وجود دارد؟
داروها فقط علائم را کاهش میدهند و جریان خون را بهبود میبخشند، اما دریچههای خرابشده را ترمیم نمیکنند. درمان قطعی معمولاً با روشهای فیزیکی یا لیزری انجام میشود.
آیا واریس در جوانان هم دیده میشود؟
بله. اگر زمینهی خانوادگی وجود داشته باشد یا فرد فعالیت سنگین و ایستاده داشته باشد، ممکن است حتی در سنین پایینتر هم بروز کند.
آیا واریس پشت زانو باعث ورم ساق میشود؟
در مراحل پیشرفته بله. وقتی برگشت خون زیاد شود، مایع از رگها به بافت نشت میکند و باعث تورم مچ یا ساق میشود.
